Historia s艂onych 藕r贸de艂

Z HISTORII WARZELNICTWA SOLNEGO W SOLI KO艁O 呕YWCA

Sydzenie, czyli warzenie solanki celem otrzymania soli kuchennej by艂o dawniej jedn膮 z g艂贸wnych ga艂臋zi przemys艂u w Karpatach, opartego na naturalnych 藕r贸d艂ach s艂onych w贸d niestety nie dochowa艂o si臋 wiele dokument贸w 艣wiadcz膮cych o rozwoju tej ga艂臋zi przemys艂u, zw艂aszcza z Karpat Zachodnich.

W niniejszej rozprawie zajmuj臋 si臋 bli偶ej dat膮 rozpocz臋cia warzelnictwa w Soli k. 呕ywca, czy przypada ona na XV czy XVII wiek. Ostatnio ukaza艂a si臋 praca na temat w贸d mineralnych 呕ywiecczyzny Zofii R膮czki, kt贸ra zajmuje si臋 r贸wnie偶 histori膮 eksploatacji, nie k艂adzie jednak nacisku na dat臋 rozpocz臋cia warzelnictwa.

A. Alth przedstawiaj膮c uzupe艂niony spis s艂onych 藕r贸de艂, na kt贸rych oparte mia艂o by膰 warzenie soli kuchennej, podaje 偶e w Karpatach Zachodnich mia艂y by膰 dwie takie miejscowo艣ci, tj. S贸l k. 呕ywca i S艂one k. Rabki, podczas gdy w Karpatach Wschodnich wymienia ich a偶 89. Wiele z nich le偶y jednak w Zapadlisku Podkarpackim, podobnie jak 鈥濻zydzina鈥 ko艂o Skawicy w cz臋艣ci zachodniej. Jedynie warzelnia w Soli k. 呕ywca wymieniana jest w dokumentach historycznych oraz w publikacjach naukowych. O innych mo偶na wyrazi膰 tylko przypuszczenie, na postawie zachowanych nazw miejscowo艣ci. Chodzi o nazw臋 miejscowo艣ci Sidzina, dawniej 鈥濻zydzina鈥 pod Babi膮 G贸r膮, w kt贸rej istotne s膮 s艂one 藕r贸d艂a. Karpackie s艂one 藕r贸d艂a maj膮 wody reliktowe tzn. wody morskie zamkni臋te w ska艂ach w okresie ich sedymentacji inna geneza nie wchodzi w rachub臋.

W 鈥濪ziejopisie 呕ywieckim鈥 – kronice pisanej przez w贸jta 偶ywieckiego A. Komonieckiego pod dat膮 1477 jest wzmianka, 偶e kr贸l W臋gier Matias za偶膮da艂 od panuj膮cego w ksi臋stwie 偶ywieckim poddania si臋 W臋grom, dalej za艣 stwierdzenie 鈥瀔t贸re gdyby W臋grzyn opanowa艂, snadnyby mu przyst臋p do Polskiej by艂 a do tego dla s艂onych w贸d obfito艣ci (kt贸re si臋 we wsi S贸l snajduj膮) dochod贸w kr贸lowi polskiemu na 偶upach umniejszy膰by musia艂y鈥.

Dr Franciszek Lenczowski rozpatruj膮c 鈥瀙rzyw贸z soli do 呕ywiecczyzny鈥 podaje wed艂ug dokument贸w 鈥濳s. O艣wi臋cimski Przemys艂aw, do kt贸rego ksi臋stwa nale偶a艂a ziemia 呕ywiecka鈥, potwierdza w r. 1448 mieszczanom 呕ywca ich dawny przywilej 鈥瀙obory myta od solarzy鈥. Czy by艂o to tylko myto, czyli op艂ata za przew贸z soli, czy te偶 op艂ata od soli warzonej na miejscu 鈥 w Soli. Nale偶y podkre艣li膰, 偶e w 艣redniowiecznych miastach Polski by艂y, jak podaje A. Br眉ckner w Encyklopedii Staropolskiej 鈥瀋echy prasolskie鈥 wymieniane w r. 1582 w Krakowie i O艣wi臋cimiu. W okolicy O艣wi臋cimia nie ma s艂onych 藕r贸de艂, st膮d te偶 mo偶na przypu艣ci膰, 偶e 鈥瀋ech prasolski鈥 w O艣wi臋cimiu zrzesza艂 solarzy z 呕ywca (czy te偶 z Soli). Wspomniany wy偶ej A. Br眉ckner stwierdza, 偶e 鈥瀙raso艂 by艂 pierwotnie nie tylko przekupem ale i waryczem鈥. Warycze mogli by膰 tylko z Soli.

W ten spos贸b uzyskujemy potwierdzenie przypuszczenia dr St. Szczotki, wydawcy 鈥濪ziejopisu 呕ywieckiego鈥, kt贸ry do wymienionej wy偶ej wiadomo艣ci z r. 1477 daje komentarz 鈥濶otatka ta nigdzie nie potwierdzona wskazywa艂aby, 偶e ju偶 w XV wieku istnia艂a na terenie wsi S贸l warzelnia soli鈥. Za艣 pod dat膮 1542 w wymienionym 鈥濪ziejopisie鈥 jest wzmianka, 偶e w艂a艣ciciel 呕ywca Komorowski za o艂tarz na nowo zbudowanego ko艣cio艂a w mie艣cie, pochodz膮cy z Budzina zaj臋tego przez Turk贸w 鈥瀌a艂 jedena艣cie ba艂wan贸w soli鈥. Mog艂a to by膰 beczkowa s贸l warzona w Soli, lecz r贸wnie偶 mog艂a to by膰 s贸l innego pochodzenia 鈥 gdy偶 pod dat膮 1554 w Dziejopisie podano: 鈥濸rzytym sk艂ady solne w tym przywileju to miasto mia艂o i偶 ka偶dy cudzoziemiec do ka偶dego ba艂wanu soli powinien by艂 da膰 groszy trzy, a mieszczanin tutejszy albo siedlak poddany pa艅ski groszy dwa, a co odr膮banej soli od wozu groszy p贸艂tora, a to do miejskiej skrzynki na potrzeb臋 miastu przychodzi艂a鈥. By艂a to zaledwie s贸l dowo偶ona z odleg艂ej Wieliczki, ale mog艂a te偶 by膰 produkowana na miejscu. Z wydajno艣ci膮 藕r贸de艂 s艂onych w贸d musia艂y by膰 jednak trudno艣ci, gdy偶 pod dat膮 1664 jest w dziejopisie wyra藕na wzmianka, 偶e dla produkcji soli 鈥瀦aci膮gn膮wszy z Wieliczki g贸rnik贸w, kt贸rzy wykopawszy studnie dostali w贸d s艂onych i s贸l z nich warzyli. I od godziny do godziny, to jest przez godzin 24, po korcy 12 soli warzonej brali, po p贸艂toraka naprz贸d korzed przedawali. B臋d膮c pisarzem tam偶e jeden Krzecki, drugi 艁acki a trzeci Fabrycki, kt贸rzy ten prowent spisali. Lecz miejski Janus kowal Zarzecki i z Franciszkiem Miodon膮 przej膮wszy wiadomo艣ci warzenia soli, pozwolili si臋 sami on膮 warzy膰 ale si臋 im nic nie darzy艂o, bo czernia艂a i tak tego zaniechali przez dwie lecie to tylko czyni膮c鈥. Prawdopodobn膮 przyczyn膮 czerwienienia soli by艂o przedarcie si臋 w贸d gruntowych przypowiechniowych z utwor贸w terasowych w dolinie, zawieraj膮cych du偶o zwi膮zk贸w 偶elaza A. Michalik, Z. Drobisz.

Mamy wi臋c obraz warzenia urz膮dzonej na du偶膮 skal臋 鈥 dzienny uzysk warzonej soli wynosi艂 ok. 50 kg i by艂 zapisywany i kontrolowany przez trzech pisarzy, kt贸rzy byli zapewne urzednikami kr贸lewskimi maj膮cymi piecz臋 nad warzelni膮. S贸l by艂a warzona w dw贸ch panwiach ma艂ych 鈥瀋zerunach鈥, kt贸rych wymiary podaje E. Windakiewicz. By艂y one d艂ugie na 2,5-2,8 m, szerokie 1,8 a g艂臋bokie 0,20-0,26 m. W jednej panwi mie艣ci艂 si臋 1m3 solanki. Wydajno艣膰 studni, z kt贸rej czerpano solank臋 okre艣lona znacznie poni偶ej w 127 wynosi艂a 2 m3/dob臋. Rozw贸j produkcji soli na skal臋 przemys艂ow膮 by艂 mo偶liwy dzi臋ki blisko艣ci drewna opa艂owego i jego niskiej cenie, gdy偶 jak podaje A. Br眉ckner 鈥瀗a jeden war soli w jednej panwi spostrzebowano 3-6 wielkich woz贸w drzewa鈥.

W podanej wy偶ej wzmiance okre艣lono dat臋 zako艅czenia warzenia soli w Soli na rok 1666.

Ciekawe s膮 te偶 dalsze wiadomo艣ci odno艣nie los贸w pozosta艂ych nieruchomo艣ci. Wspomina o nich Z. R膮czka opieraj膮c si臋 na powy偶szym cytacie z Dziejopisu 呕ywieckiego 鈥濧 budynek tameczny na to zbudowany, gdzie s贸l warzono na browary zamkowe pu艣ciwszy po wodzie obr贸cono, gdzie zgorza艂y zupe艂nie w roku 1701. So艂膮 sp艂awiano wi臋c w tym czasie drewno. Jaki za艣 by艂 los panwi podaje A. Komoniecki. 鈥濼ego偶 roku (1671) drzwi 偶elazne do drzwi ma艂ych ko艣cielnych od babi艅ca, gdzie bia艂og艂owy wychodz膮, sprawiono a to z panwi 偶elaznych, na kt贸rych s贸l we wsi Soli warzono i ta tylko pami膮tka tego zosta艂a鈥 – chodzi oczywi艣cie o farny ko艣ci贸艂 偶ywiecki, przy kt贸rym drzwi te do dzi艣 si臋 znajduj膮, stanowi膮c jedyn膮 pami膮tk臋 dawnego warzelnictwa.

Takie zako艅czenie mia艂 przemys艂 solny w regionie 偶ywieckim.

W 1958 roku po wykonaniu kilku g艂臋bokich wierce艅 poszukiwawczych za rop膮 naftow膮 w Soli, opodal 藕r贸de艂 solankowych uzyskano obfite wyp艂ywy ciep艂ej solanki z g艂臋boko艣ci ok. 600 m, kt贸ra bezcennym surowcem w lecznictwie i do tych cel贸w b臋dzie zapewne wykorzystywana w najbli偶szym czasie.

[1664]

Roku Pa艅skiego 1664 we wsi nazwanej Soli w Pa艅stwie 呕ywieckim od granic w臋gierskich s贸l warzono, zaci膮gn膮wszy z Wieliczki g贸rnik贸w, kt贸rzy wykopawszy studnie, dostali w贸d s艂onych i s贸l z nich warzyli, i od godziny do godziny, to jest przez godzin 24 po korcy 12 soli warzonej brali, po p贸艂 talera naprz贸d korzec przedawali. B臋d膮c pisarze tam偶e, jeden Krzecki, drugi 艁膮cki a trzeci Fabrzycki, kt贸rzy ten prowent spisowali. Lecz niejaki Janus, kowal zarzecki i z Franciszkiem Miodon膮, przej膮wszy wiadomo艣膰 warzenia soli, pozwolili si臋 sami on臋 warzy膰; lecz si臋 im nie darzy艂a, bo czerwieni艂a i tak tego zaniechali, przez dwie lecie to tylko czyni膮c. A do tego, 偶e by艂 wielki koszt a po偶ytek ma艂y, dano pok贸j i przestano tej roboty. Dot膮d jeszcze studnie te s艂one s膮, z kt贸rych tameczni ludzie wod臋 bior膮 dla byd艂a swego. A budynek za艣 tameczny na to zbudowany, gdzie s贸l warzono, na browary zamkowe pu艣ciwszy, po wodzie obr贸cono. Kt贸re browary za arendy 偶ydowskiej niejakiego Jakuba Zygnera, 呕yda cieszy艅skiego, roku 1701 funditus zgorza艂y.

[k. 168 v.] Tego偶 roku Jan Kazimierz, kr贸l polski, z Jego Mo艣ci膮 panem Jerzem Lubomirskim, marsza艂kiem konnym wojn臋 toczy艂 pod Cz臋stochow膮.

ZADZWO艃 DO NAS